Juávkku (ráiđulâš vuáhádâh)

Juávkku meerhâš kemiast ráiđulâš vuáháduv sárgáttuvâid. Ráiđulâš vuáháduvvâst láá 18 juávkkud, moin juávhuh 1–2 sehe 13–18 láá uáivijuávhuh já 3–12 sijđojuávhuh. Nube sehe kuálmád juávhu kooskâst láá f-laigos algâamnâseh, moh iä kuulâ monnân juávkun. Siämmáá juávhu algâamnâsij atomijn láá siämmáálágán olgolumos elektronkoorâ kemiallâš já fysikaallâš jiešvuođah, ko enâmustáá tuše olgolumos korrâ uásálist kemiallâš reaktioid.

Ráiđulâš vuáháduvvâst sárgáttuvah láá juávhuh

JuávhuhMute

Juávkku 1Mute

Vuosmuu juávkun kuleh vety, litium, natrium, kalium, rubidium, cesiumfrankium. Juávhu metalleh láá kočodum alkaalmetallin, ko toh rähtih čassijn alkaallâš hydroksidijd. Juávhu algâamnâseh láá uáli reaktiivliih, ko toh viggeh luovâttiđ olgolumos elektronkoorâs áinoo elektron, vâi peesih oktettân. Alkaalmetalleh láá timáseh já tain láá vyeligááh suddâmčuogâstuvah.[1] Vety sajadâh juávhust lii kištâlemvuálásâš, ko vety ij lah meetaal.

Juávkku 2Mute

Nube juávhu algâamnâseh kočoduvvoo eennâmalkaalmetalláid. Juávkun kuleh beryllium, kalsium, magnesium, strontium, bariumradium. Eennâmalkaalmetalleh rähtih meid alkaallâš ovtâstuvâid čassijn. Eennâmalkaalmetallijn láá kyehti olgoelektron ađai toh láá ovtâstuvâst hapittemlovvost +II. Toh láá viehâ siämmáálágáneh ko alkaalmetalleh já reagisteh korrâsávt, mut toi korâsvuotâ lii stuárráb já suddâmčuogâstuvah láá alebeh.[2]

SijđojuávhuhMute

Juávhuh 3–12 láá nk. sijđojuávhuh. Tain juávhuin elektronij meeri ij lah juávhu jyehi algâamnâsist siämmáš. Stuárráámus uási sijđojuávhu algâamnâsijn kuleh sirdâšemmetalláid. Sirdâšemmetallijn lii nubben olgolumos elektronkoorâst tuše uásild tievâs d-orbitaal, já tondiet toh pyehtih leđe ovtâstuvâin maaŋgâin hapittemlovoin. Maaŋgah sijđojuávhu metalleh láá korrâseh, já tain láá ollâ suddâmčuogâstuvah.[3]

Juávkku 13Mute

Juávhu 13 ađai boorijuávhu algâamnâseh láá boori, alumiin, gallium, indium, talliumnihonium. Juávhu puoh algâamnâseh láá metalleh, eereeb boori, mii lii pelimeetaal. Juávhu puoh algâamnâsijn láá kulmâ elektron olgolumos koorâst.[2]

Juávkku 14Mute

Juávhust 14 ađai čiđđâjuávhust láá kuttâ algâaamnâs: čiđđâ, pii, germanium, tane, lajoflerovium. Juávhu algâamnâsij puoh atomijn láá nelji olgoelektron. Juávhu algâamnâsijn čiđđâ lii epimeetaal, pii sehe germanium pelimetalleh já loopah metalleh.[2]

Juávkku 15Mute

Juávkku 15 kočoduvvoo typpijuávkkun. Tyypi lasseen juávhust láá fosfor, arseen, antimon, vismuutmoskovium. Juávhu algâamnâsijn typpi sehe fosfor láá epimetalleh, arseen sehe antimon pelimetalleh já vismuut meetaal. Juávhu 15 algâamnâsij atomijn láá vittâ olgoelektron.[2]

Juávkku 16Mute

Juávhu 16 ađai happijuávhu algâamnâseh láá happi, riššâ, seeleen, telluur, poloniumlivermorium. Algâamnâsijn happi sehe riššâ láá epimetalleh já seeleen, telluur sehe polonium pelimetalleh. Livermorium lii rahtum algâaamnâs, mon sajadâh juávhust ij lah vises. Juávhu algâamnâsij atomijn láá kuttâ olgoelektron.[2]

Juávkku 17Mute

Juávhu 17 algâamnâseh kočoduvvojeh halogeenin. Halogeeneh láá uáli reaktiivliih, já toh puoh láá epimetalleh. Juávhu algâamnâseh láá fluori, kloori, bromi, jodi, astatiin já máhđulávt tennessiin. Normaalliegâsvuođâst já -teddust fluori sehe kloori láá kaasuh, bromi kolgos já jodi tooškâs. Juávhu algâamnâsij atomijn láá čiččâm olgoelektronid. Motomin meid vety lii luokattâllum taan juávkun, ko tast lii ohtâ elektron vááijuv okteetist, tego eres-uv halogeenijn[2]

Juávkku 18Mute

Juávhu 18 algâamnâseh kočoduvvojeh jálukaasun. Jálukaasuh iä reagist älkkeht, ko toi elektronkoorah láá tievâseh. Stuárráb oorniglovo jálukaasuh kuittâg-uv rähtih motomijd ovtâstuvâid. Jálukaasuh láá helium, neon, argon, krypton, ksenon, radonoganesson. Jálukaasuh láá noomâs mieldi puoh kaasuh.[2]

KäldeehMute

  1. P-lohkon metallien ominaisuudet - luma.fi Čujottum 23.6.2021 (suomâkielân)
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 periodic table - rsc.org Čujottum 24.6.2021(eŋgâlâskielân)
  3. Transistion metal - britannica.com Čujottum 24.6.2021 (eŋgâlâskielân)
 Taat artikkâl lii jurgâlus
Taat artikkâl lii puohrâkkân teikkâ uásild jurgâlum eŋgâlâskielâ Wikipedia artikkâlist «Group (periodic table)».